Close

Not a member yet?Register now and get started.

lock and key

Sign in to your account.

Account Login

Στεργιανή Ζανέκα

25 Oct. 2015 Posted by aristotle in Social Networks

«Στην κόψη του σπαθιού και του στοχασμού….» του Αριστοτέλη Ράπτη

Ο τίτλος της αυτοβιογραφίας του Αριστοτέλη Ράπτη «Στην κόψη του σπαθιού και του στοχασμού…» δικαιώνεται από την εξιστόρηση μιας ζωής που μετεωρίζεται ανάμεσα σε δυο διαφορετικά επίπεδα αφήγησης.  Αφενός, στην αυτοαποκάλυψη του συγγραφέα μέσα από προσωπικά βιώματα και εμπειρίες με όρους αισθητικής συγκίνησης, και αφετέρου στην καταγραφή της εποχής του με όρους ιστορικής και φιλοσοφικής θεώρησης.

Η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη με εσωτερική εστίαση, χαρακτηριστική του είδους όπου ο συγγραφέας, ο αφηγητής και ο κεντρικός ήρωας ταυτίζονται. Είναι το ίδιο πρόσωπο και, μάλιστα, υπαρκτό. Σε πολλά σημεία όμως του αφηγηματικού κειμένου ο συγγραφέας μπορεί να είναι το ίδιο πρόσωπο με τον κεντρικό ήρωα αλλά σε διαφορετική ηλικία, ενώ ο αφηγητής κινείται συνεχώς ανάμεσα στα δύο αυτά επίπεδα, έχοντας δυο αφηγηματικές "φωνές", με διαφορετική οπτική γωνία (Η εστίαση δεν αλλάζει, παραμένει εσωτερική. Το εύρος της οπτικής γωνίας αλλάζει): του συγγραφέα, που έχει γνώση των συνεπειών των πράξεων που αφηγείται, και του ήρωα, ο οποίος ζει συγχρονικά τα γεγονότα, την ώρα που του συμβαίνουν.                            [Στην  ενότητα «Η κατσίκα μου η Μαριάννα», ας πούμε, όταν στην αφήγηση αναφέρεται το περιστατικό της εξαφάνισης της κατσίκας και της ανεύρεσής της υπερισχύει η «φωνή» του παιδιού.  Όταν παρακάτω σχολιάζει τη θερμή αντίδραση των φίλων του κάθε φορά που διηγείται την ιστορία, επικρατεί η "φωνή" του ώριμου πια αφηγητή].  Κάποιες φορές η ταύτιση των δυο αφηγηματικών φωνών αποδίδεται σε «ελεύθερο πλάγιο λόγο».

Στην ιστορία της κατσίκας αλλά και σε άλλες (π.χ. «Οι ρίζες») το κείμενο αποκτά χαρακτηριστικά «μυθιστορηματικής αυτοβιογραφίας». Τα πραγματικά γεγονότα της ζωής του αυτοβιογραφούμενου διανθίζονται με ποικίλες λεπτομέρειες χάριν λογοτεχνικότητας. Σε κάποιες ενότητες του βιβλίου αναγνωρίζουμε τη δραματικότητα ενός θεατρικού μονολόγου.  Στις «Ρίζες» τα πραγματικά γεγονότα της ζωής των προγόνων του συγγραφέα χρησιμοποιούνται ως πρόπλασμα, ως υλικό για τη δημιουργία μιας διηγηματικής αφήγησης.  Οι αφηγηματικές αρετές της ενότητας (η αφήγηση, ο διάλογος, ο ευθύς λόγος, ο εσωτερικός μονόλογος, το σχόλιο, η διαπλοκή του χρόνου με αναδρομικές και πρόδρομες αφηγήσεις, ο επίλογος) και τα μυθοπλαστικά της στοιχεία μας επιτρέπουν να πούμε ότι πρόκειται για ένα «αυτοτελές διήγημα με αυτοβιογραφικά στοιχεία». Η γραφή θυμίζει κάπως την «Αναφορά στον Γκρέκο» του Ν. Καζαντζάκη.

Συγκλονιστικές ιστορίες μιας πολιτισμικής παράδοσης που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά μέσω γονιδίων, συλλογικού ασυνειδήτου, ανατροφής και παιδείας – μιας παράδοσης καθαρά ελληνικής με κυρίαρχα χαρακτηριστικά την συνειδητοποίηση της τραγικότητας της ύπαρξης, της σύζευξης ετερόκλητων στοιχείων (κυκλική θεώρηση του κόσμου) και της έννοιας του «προμάχου για την ελευθερία»∙  αυτά τα τρία εγγενή στοιχεία είναι που διαφοροποιούν την ελληνική παράδοση από την δυτική.  Η ιστορική και πνευματική πορεία του ανθρώπου στο χρόνο είναι κυκλική και όχι τοξοειδής όπως προτείνει η δυτική θεώρηση του κόσμου.  Ο συγγραφέας, βαθύς γνώστης της ηρακλείτειας φιλοσοφίας παραθέτει το εξής απόσπασμα του σκοτεινού φιλοσόφου: «από το αμοιβαίο συμφέρον και από τα διαφέροντα [τα αντίθετα] γεννιέται η ωραιότερη αρμονία, αλλά πάντα μέσα από τη διαμάχη [σύγκρουση]». Ο πόθος της Λευτεριάς του «πατέρα του Παπαστάμου» που έγινε βωμός θυσίας για την οικογένειά του εδράζεται στην πανάρχαια αλήθεια του ελληνισμού «Το εύδαιμον το ελεύθερον, το δ’ ελεύθερον το εύψυχον (μτφ. ευτυχισμένοι είναι οι ελεύθεροι και ελεύθεροι είναι οι γενναίοι).  Στη μορφή αυτού του προγόνου αναγνωρίζουμε την αρχετυπική μορφή του Ήρωα-Πρόμαχου που βρίσκει την πλήρωσή του στην αυτοπροσφορά,  κι ακόμη περισσότερο στην αυτοθυσία, ενώ παράλληλα επιβεβαιώνεται και δικαιώνεται ως ενεργητικός κοινωνικός παράγων.  Η στιγμή του συνειδητού θανάτου του Παπαγιαννούλα είναι ένα άλλο παράδειγμα της δυναμικής σχέσης των αντιθέτων στον πυρήνα της ελληνικής ψυχής.  Η επιθυμία του να πεθάνει την Άνοιξη, η θεία Επιφάνεια και η γνώση (αυτογνωσία) του εαυτού του και του κόσμου την ύστατη στιγμή του θανάτου θυμίζουν τον «Πειρασμό» από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» και τον «Πόρφυρα» του Σολωμού: «Πριν πάψ' η μεγαλόψυχη πνοή χαρά γεμίζει∙/ Άστραψε φως κι εγνώρισεν ο νιος τον εαυτό του». Επίσης η φιλοσοφική προσέγγιση του δυϊσμού σώματος – ψυχής μας παραπέμπει πρωτίστως στην πλατωνική φιλοσοφία και δευτερευόντως στην χριστιανική θεολογία.

Η αυτοβιογραφία «Στην κόψη του σπαθιού και του στοχασμού….» είναι ένα καλειδοσκόπιο της πολιτικής ιστορίας του τόπου μας από τον εμφύλιο πόλεμο έως σήμερα.  Ο συγγραφέας μας αποκαλύπτει πτυχές ενός φονικότατου, αδελφοκτόνου και ανηλεούς πολέμου μέσα από τα τραυματικά του βιώματα των παιδικών και εφηβικών του χρόνων.  Ο συγγραφέας σε όλη του τη ζωή προσπαθεί να εκλογικεύσει με πολιτικές θεωρίες (μαρξισμός, σοσιαλισμός, φιλελευθερισμός, εθνικισμός) ή με διαλόγους (με τον φίλο του τον Χάρη, ο τελευταίος διάλογος με τον πατέρα-αντάρτη) την κατάσταση που έχει δημιουργηθεί στη χώρα από τη στιγμή που το έθνος χωρίστηκε στα δύο και ξεκίνησε ο αδυσώπητος αγώνας για το ποια μερίδα θα διασφαλίσει την εξουσία μέχρι τις μέρες μας.  Αποτυπώνει στις σελίδες του βιβλίου τη σκληρότητα  και τον παραλογισμό της εποχής αλλά δεν είναι σε θέση να κατανοήσει την αγριότητα των δύο παρατάξεων αφού γαλουχημένος από τις χριστιανικές διδαχές της αγάπης και της συμπόνοιας προς τον συνάνθρωπο από τον ιερέα-παππού του αποποιείται τις ιδεολογικές δάφνες της μιας ή της άλλης πλευράς.  Ο ώριμος συγγραφέας, στον τελικό απολογισμό της πορείας του ελληνικού κράτους γνωρίζει ότι ο εμφύλιος πόλεμος δεν είναι η τελευταία συμφορά που πλήττει την Ελλάδα, γνωρίζει όμως παράλληλα ότι ο πόνος που προκαλεί ο πόλεμος αυτός είναι σαφώς σημαντικότερος, μιας και προέρχεται από τα σπλάχνα της ίδιας της χώρας.  Στο τέλος σκιαγραφεί την παρακμή και τη διάψευση των προσδοκιών είτε αναφερόμενος εν γένει στην κατάσταση που επικρατεί στη χώρα καυτηριάζοντας ουσιαστικά την αδυναμία του ελληνικού έθνους να βγει από το αδιέξοδο ώστε να οδηγηθεί σε μια νέα δημιουργική εποχή είτε αναφερόμενος στην αποτυχία του αγώνα των αριστερών, οι οποίοι δεν μπόρεσαν τελικά να φέρουν στη χώρα την πολυπόθητη ανανέωση των κοινωνικών δομών.

Οι σπουδές του στην Ευρώπη επηρέασαν βαθιά την κοσμοθεωρία του στο βαθμό που  η ευκαιρία που του δόθηκε να εισέλθει σε έναν επιστημονικό χώρο του επέτρεψε να διευρύνει τις διανοητικές του δυνατότητες και να γνωρίσει τα οφέλη ενός καλά οργανωμένου εκπαιδευτικού συστήματος αλλά και ενός κοινωνικού κράτους που δεν μεροληπτεί εις βάρος των πιο αδύναμων μελών του.  Επίσης, η γνωριμία του και η φιλία του με εξέχουσες προσωπικότητες όπως ο Άγγελος Ντίνος, ο Τάσος Λιγνάδης, ο Στέφανος Κουμανούδης, ο Μάνος Χατζηδάκης, ο Χάρης και ο ηγούμενος π. Γεννάδιος εμβολίασαν το νου του και την ψυχή του με εκείνες τις ιδέες και αξίες που μόνο η τέχνη και η πίστη στον άνθρωπο μπορούν να ανακαλύψουν στα μυστήρια της φύσης, της ζωής και του θανάτου.  Η Αθανασία, η σύντροφος της ζωής του προβάλλει στο έργο ως μια anima (μητέρα και ερωμένη συγχρόνως), η θηλυκή ψυχή του που ενσαρκώνεται στο πρόσωπό της ως ζητούμενο  των ιδεαλιστικών αξιών του και των ενδόμυχων επιθυμιών του.

Οι παιδαγωγικές απόψεις του συγγραφέα που από τη θέση του στο πανεπιστήμιο υπήρξε νεωτεριστής εισάγοντας στην ελληνική εκπαίδευση καινοτόμες τεχνικές διδασκαλίας καταγράφονται στο βιβλίο με δύο τρόπους.  Ως ένας άνθρωπος που κρίνει το αντικείμενο εκ των έσω, αφενός, στηλιτεύει με αποκαλυπτικό και αιχμηρό λόγο τα κακώς κείμενα των εκλεκτικών συγγενειών που αναπτύσσονται  στο χώρο της εκπαίδευσης και των παραδοσιακών εμμονών σε παρωχημένες αντιλήψεις, και αφετέρου, προτείνει ρηξικέλευθες και ανανεωτικές ιδέες για την ανασύσταση του πολυπαθούς εκπαιδευτικού μας συστήματος κάτω από το πρίσμα της επιστήμης που ο ίδιος έχει υπηρετήσει με επιτυχία στην ακαδημαϊκή του ζωή.  Τα πορίσματά του θα ήταν ευχής έργο να αποτελέσουν αφετηρία προβληματισμού για τους φορείς που συμμετέχουν στον εθνικό διάλογο που διεξάγεται σήμερα για την παιδεία του τόπου μας.

Η ζωή του Αριστοτέλη Ράπτη είναι σαν μυθιστόρημα, περιπετειώδης και άκρως ενδιαφέρουσα. Η φιλοσοφική του στάση δηλώνει έναν άνθρωπο του οποίου η βιοθεωρία σφυρηλατήθηκε μέσα από γνωσιακές και εμπειρικές καταστάσεις που του επέτρεψαν να σχηματίσει μια σφαιρική αντίληψη του κόσμου και συνολική θεώρηση του ανθρώπου ως ένα "όλον" με σωματικές, πνευματικές και κοινωνικές ανάγκες. Τέλος, αξιοθαύμαστη είναι η εγγενής εσωτερική του δύναμη που του επέτρεψε να είναι ο διαμορφωτής του περιβάλλοντος χώρου στο πλαίσιο του οποίου αναπτύσσει όλες τις πτυχές της προσωπικότητάς σου.

Στην αυτοβιογραφία του Αριστοτέλη Ράπτη συγχρωτίζονται στοιχεία της προγονικής μνήμης και της πνευματικής παράδοσης του Ελληνισμού με τον ορθολογισμό της Δύσης και τον συναισθηματισμό της Ανατολής στο σταυροδρόμι της πίστης και της επιστήμης, του είναι και του νοείται, του ατόμου και της κοινωνίας, της ιστορίας και της φιλοσοφίας. 

Στεργιανή Ζανέκα

Δρ. Φιλολογίας